Poznawanie środowiska dziecka warunkiem prawidłowego współdziałania

Proces wychowawczo-dydaktyczny, aby był skuteczny, musi być oparty nie tylko na poznaniu samego dziecka, przebiegu jego dotych­czasowego rozwoju, aktualnego stanu zdrowia i poziomu różnych sfer osobowości, lecz również na znajomości środowiska, w którym ono żyje, czynników, które działają pobudzająco lub hamująco na jego rozwój. Poznawanie dziecka i środowiska jest więc procesem prowadzonym równolegle z oddziaływaniem wychowawczym. Można go określić również jako gromadzenie wszechstronnych informacji o dziecku — by zaakcentować konieczność systematycznego ich uzu­pełniania, weryfikowania i nanoszenia stwierdzonych zmian. Poznawanie środowiska dziecka wymaga skierowania uwagi przede wszystkim na jego rodzinę, jako na środowisko podstawowe odgry­wające zasadniczą rolę w rozwoju sześciolatka, na środowisko rówieś­nicze, na charakter rodzinnej miejscowości — na najbliższe otoczenie społeczne, szczególnie w aspekcie różnych instytucji i osób, które można i należy włączyć w rozwiązywanie problemów wychowaw­czych. Zadaniem nauczyciela 6-latków, będących jeszcze, jak powiedzie­liśmy wyżej, pod przemożnym wpływem rodziny, jest jak najszybsze i najpełniejsze poznanie przede wszystkim środowiska rodzinnego każdego wychowanka. Na temat rodziny jako środowiska wychowaw­czego istnieje szeroka literatura. Ostatnio prowadzone w naszym kraju badania zmierzają do ustalenia rangi różnych elementów tegoż śro­dowiska w zakresie ich wpływu na osobowość dziecka. Poszukuje się odpowiedzi na pytanie, jakie składniki środowiska rodzinnego mają największy wpływ na rozwój dziecka, a tym samym wymagają głęb­szego poznania i w miarę potrzeby i możliwości regulowania ze strony nauczyciela. W każdym przypadku znajomość warunków rodzinnych wychowanka umożliwia nawiązanie z nim indywidualnego kontaktu, zrozumienie przyczyn określonego zachowania się. Do czynników mających największy wpływ na kształtowanie się osobowości dziecka zaliczyć należy: skład osobowy rodziny, wykształcenie i pozycję społeczną rodziców i innych członków rodziny, aktywność dziecka na terenie domu rodzinnego, rodzinną atmosferę psychiczną i wycho­wawczą. Jak wykazują badania, mniejsze znaczenie mają rodzinne warunki mieszkaniowe, sytuacja materialna i formy kontaktów dziecka ze śro­dowiskiem pozarodzinnym. Każdy z wyżej wymienionych czynników wpływających na kształ­towanie się osobowości dziecka wymaga uzyskania odpowiedzi na szereg pytań szczegółowych, które nauczyciel może uzyskać od rodzi­ców korzystając z pierwszych kontaktów — z okazji zapisu dziecka do szkoły. Poznanie składu osobowego rodziny umożliwi z kolei określenie jej wewnętrznych więzi społecznych. Istotne będą tu następujące kwestie: Jaki typ przedstawia dana rodzina (pełna, rozbita, zreorga­nizowana, zastępcza)? Kto najczęściej opiekuje się dzieckiem (matka, ojciec, oboje rodzice, babcia, dziadek, inne osoby, starsze rodzeństwo itp.)? Ile jest dzieci w rodzinie (rodzina mało liczna — 1—2 dzieci nie sprzyja uspołecznieniu, średnio liczna 3—4 dzieci stwarza korzyst­ne warunki do ich uspołecznienia, bardzo liczna — ponad 4 dzieci powoduje nieraz trudne do rozwiązania problemy wychowawcze)? Jaki jest skład rodzeństwa, którym dzieckiem z kolei jest nasz wycho­wanek (najstarszy, średni, najmłodszy)? Jakie panują stosunki między rodzeństwem (współdziałanie, serdeczność, rywalizacja, zazdrość, wrogość itp.). I wreszcie, jaka jest rozpiętość wieku dzieci? Im jest ona większa, tym trudniej rodzicom kierować dziećmi wymagającymi innych zabiegów wychowawczych charakterystycznych dla różnych okresów rozwojowych. Często obserwujemy wówczas bezradność rodziców lub słabą koncentrację na jednym z dzieci w stosunku do stopnia interesowania się innymi. W przypadku posiadania dzieci znajdujących się w tej samej lub dwu kolejnych fazach rozwojowych (np. przedszkolnej i wczesnoszkolnej) rodzice na ogół lepiej panują nad rodzinną sytuacją wychowawczą. Rozeznanie wszystkich powyż­szych problemów umożliwia ustalenie miejsca dziecka w kręgu rodzinnym i jego związków z pozostałymi członkami rodziny. O zaliczeniu rodziny do określonych warstw społecznych decyduje wykształcenie i pozycja rodziców, ich funkcje pełnione w zakładzie pracy i środowisku lokalnym. W przypadku różnego poziomu wy­kształcenia obojga rodziców, rodzinę klasyfikujemy do odpowiedniej kategorii według najwyższego stopnia uzyskanego przez ojca czy matkę. Powyższe dane informują nauczyciela o horyzontach myślowych ro­dziców, ich powiązaniu z szerszą problematyką społeczną oraz aspi­racjach rodzicielskich wobec dzieci. Jest to niezmiernie ważne, gdyż pragnienia związane z przyszłością dzieci rzutują na stopień zaanga­żowania rodziców nie tylko w zakresie zaspokajania potrzeb material­nych i realizowania wyższego modelu konsumpcyjnego, lecz również w rozwijaniu kulturowo-intelektualnym rodziny. Dla poznania warunków wychowawczych w rodzinie bardzo duże znaczenie ma określenie form aktywności dziecka w domu rodzin­nym, jego sposób spędzania czasu. Interesują nas tutaj dominujące rodzaje czynności wykonywanych przez 6-latka. W jakim zakresie wykonuje je dziecko samo, a w jakim z rodzicami lub z rodzeństwem? Czy na terenie domu występują i w jakich proporcjach zróżnicowane formy działalności charakterystycznej dla dziecka w wieku przedszkol­nym (zabawa mniej lub bardziej kierowana, wykonywanie zadań mniej lub bardziej użytecznych)? Jak te elementy dziecięcej działalności harmonizują ze sobą? Na ile uzupełniają się, a na ile wypierają? Wydaje się słuszne, aby 6-latek wdrażany był do wykonywania sta­łych obowiązków domowych, ale równocześnie musi on mieć zapew­nione warunki do swobodnej, twórczej zabawy. Łącznie z orga­nizacją działalności dziecka w domu rodzinnym interesuje nas rów­nież jego wyposażenie w środki masowego przekazu. A więc, czy w rodzinie jest telewizor i aparat radiowy oraz jakie są zasady ich wy­korzystywania? Czy rodzice regulują odbiór audycji? Ile czasu spędza 6-latek przy oglądaniu i słuchaniu programów? A oto dalsze pytania dotyczące kontaktu dziecka z książką. Czy są w domu gromadzone książki, w jakiej ilości i kto z nich korzysta? Czy jest wydzielona bi­blioteczka dziecięca? Czy dziecko ma do niej swobodny dostęp? Jak wypełniany jest czas, który rodzice spędzają z 6-latkiem (rozmowy, spacery, czytanie książek, zabawa, wspólnie wykonywane prace użyt­kowe itp.)? Ważne jest również rozeznanie, na ile rodzina korzysta z róż­nych udogodnień społecznych w celu poszerzenia aktywności i moż­liwości rozwojowych dziecka. To znaczy, czy uczęszcza ono stale lub sporadycznie na zajęcia prowadzone przez różne instytucje oświatowo-kulturalne? Na przykład, czy dziecko korzysta z ogniska plastycz­nego czy muzycznego, teatrzyku dziecięcego, świetlicy przyzakłado­wej, w której prowadzone są zajęcia dla małych dzieci (słuchanie bajek, oglądanie filmów itp.)? Czy dziecko bierze udział w imprezach i uro­czystościach organizowanych przez zakłady pracy? Poznanie tego aspektu życia rodzinnego będzie dla nauczyciela podstawą do określe­nia stymulująco-wychowawczej działalności rodziców, zmierzającej 1 do zapewnienia dzieciom możliwie wszechstronnych warunków roz­woju i szerokich kontaktów społecznych. Im większa będzie różnoro­dność działania i przeżyć dziecka, tym bogatszy będzie zasób jego doświadczeń, stanowiących podłoże zarówno dla rozwoju intelektual­nego i nabywania sprawności instrumentalnych, jak i do zdobywania społecznej dojrzałości. Dla określenia atmosfery psychicznej i wychowawczej panującej w rodzinnych domach naszych wychowanków starajmy się zdobyć informacje dotyczące ogólnego charakteru pożycia rodzinnego (har­monijne, pełne taktu, wzajemnej wyrozumiałości i szacunku — czy odwrotnie?), częstotliwości nieporozumień i sposobów ich regulowa­nia. Na ile dominuje spokojna perswazja, a na ile gniew i kłótnie? Gzy zajścia te doprowadzają do dłuższego zakłócenia atmosfery domo­wej? Jakie są środki wychowawcze stosowane wobec dzieci? Czy prze­ważają formy zachęty i pochwały, czyli te, które wyzwalają u dziecka dążenie do pozytywnego zachowania się, budzą zadowolenie i uczu­cia dodatnie — czy też dominują środki oddziaływania oparte na ne­gacji, dezaprobata hamująca działanie dziecka, wywołująca strach, podrywająca wiarę we własne możliwości. W odniesieniu do dziecka w wieku przedszkolnym spotykamy naj­częściej postawę rodziców, którą można określić jako nadmierną akcep­tację. Wyróżniamy cztery przejawy tej postawy: rodzice, którzy fawo­ryzują dziecko i spełniają wszystkie jego życzenia niezależnie od tego, czy na to zasługuje; którzy wmawiają dziecku, że bez nich sobie nie poradzi i powodują w ten sposób lęk przed światem; którzy zaniżają możliwości 6-latka, wyręczają go nawet w czynnościach samoobsłu­gowych; którzy poświęcają więcej uwagi dziecku niż jej potrzebuje, wszelkie sprawy domowe podporządkowują jego wygodzie i zachcian­kom. Uzupełnieniem znajomości środowiska rodzinnego jest orientacja w zakresie warunków mieszkaniowych dziecka (stopień zagęszczenia, warunki higieniczne itp.) Nie mniej ważną sprawą jest miejsce dziecka w mieszkaniu, czyli własne łóżko, pomieszczenie na ubranie i zabawki oraz kącik do zabawy zapewniający możliwość skupienia uwagi i twór­czego, samodzielnego działania. Jak wykazują badania środowiskowe, o zapewnieniu tych właśnie warunków decyduje przede wszystkim troska rodziców o sprawy dziecka. Zdarza się, że właśnie w obiektyw­nie dogodnej sytuacji materialnej i lokalowej nie zawsze ma ono „swoje miejsce”. Oczywiście w skrajnych przypadkach potrzebna będzie pomoc rodzinie udzielana w ramach opieki społecznej, niemniej w ogromnej większości istota sprawy leży w planowaniu rodzinnych wydatków. Jaki procent budżetu domowego przeznaczony jest na zaspokajanie potrzeb dziecka? Oprócz sytuacji rodzinnej wychowanków nauczyciel stara się również poznać ich środowisko rówieśnicze. Wprawdzie w siód­mym roku życia krystalizuje się dopiero dążenie dziecka do świado­mego uczestnictwa w zespołach koleżeńskich, niemniej można już zaobserwować jego tendencje w tym zakresie. Szukamy więc odpowie­dzi na pytania: Czy dziecko chętnie przebywa w gronie rówieśników, czy raczej od nich stroni? Jaki jest teren jego najczęstszych zabaw z ko­legami (w domu, na podwórku, w parku, na placu gier i zabaw, w po­lu itp.), na czym polegają te zabawy i jaką dany 6-latek pełni w nich rolę? W ten sposób pogłębiamy naszą wiedzę o doświadczeniach spo­łecznych naszych wychowanków, jak i o ich kontaktach ze środowis­kiem przyrodniczym. Poznawaniu warunków środowiskowych dziecka służą różne formy: rozmowy indywidualne z rodzicami i dzieckiem w trakcie zapisu do szkoły i następnie przy różnych nadarzających się okazjach, codzienne kontakty z rodzicami przyprowadzającymi i odpro­wadzającymi 6-latków, rozmowy prowadzone w określonych dniach przeznaczonych na indywidualne spotkania nauczyciela z rodzicami, — odwiedziny w domach rodzinnych, — obserwowanie zachowania się i zabawy dzieci, w których nie­raz odzwierciedlają się przeżycia i doświadczenia wyniesione z rodzin­nego życia. Dążenie do poznania warunków środowiskowych życia dziecka wymaga od nauczyciela prowadzenia notatek, które powinny być uzupełniane na bieżąco w zależności od zaistniałych zmian w stosunku do stanu poprzedniego. Z końcem roku szkolnego zebrane informacje należy przekazać do odpowiedniej szkoły.

Both comments and pings are currently closed.
This theme is sponsored by